Symbolische beelden lijken eenvoudig maar zijn enorm krachtig, omdat elk beeld hele werelden omvat van verhalen, mythologieën, culturele wijsheid, en collectieve herinneringen.

Een aantal jaren geleden, toen ik regelmatig het idee om een boek te schrijven besprak met mijn goede vriend Al Sheehan, kwam het onderwerp van een goede titel voor ons werk in uitvoering ter sprake. Hoewel mijn ideeën sinds die tijd behoorlijk zijn voortgeschreden is het centrale thema nog steeds hetzelfde: het idee dat onze wereldomvattende samenleving zich op een gevaarlijke koers van zelfvernietiging bevind, gevoed door hebzucht, angst, en een misplaatste overtuiging dat de moderne mens superieur is aan alles wat er ooit in het verleden bestaan heeft. Op zoek naar een goede manier om het idee van hebzucht, angst, en superioriteit te vangen, kwamen Al en ik op het beeld van de draak uit.

In de Westerse mythologie is de draak een kwaadaardig wezen. Hij is groot, meestal vrijwel onkwetsbaar (tenzij je zijn enige zwakke plek weet te vinden), en gebruikt zijn vurige adem als vernietigingswapen. Zijn enige doel in het leven schijnt het verzamelen van schatten (en af en toe het stelen of verleiden van een maagd, al weet niemand precies waarvoor), die hij dan jaloers bewaakt tegen iedereen die probeert zelfs maar een losse munt of edelsteen te stelen. En als zijn woede wordt gewekt deinst hij er niet voor terug om hele steden plat te branden, inclusief de omringende gebieden, gewoon omdat hij dat kan.

Ik vond deze Westerse draak het perfecte symbool voor ons huidige economische industriële systeem dat op dit moment het grootste deel van de wereld in zijn greep heeft (en misschien wel de hele wereld). Dit systeem is ook geobsedeerd met het verzamelen en opstapelen van schatten ten koste van iedereen die in de weg staat. Het systeem bewaakt haar schatten agressief en jaloers tegen alles en iedereen die een bedreiging lijkt te vormen, en aarzelt niet om haar superieure vuurkracht in te zetten om haar aanvallers (echt of verbeeld) te vernietigen, evenals alles en iedereen die toevallig in de buurt is. Het beeld van een draak bovenop een gigantische berg van goud, juwelen, en kunstvoorwerpen, omringd door rokende ruïnes en een zwartgeblakerd, volledig vernield landschap zo ver als het oog reikt, lijkt – voor mij althans – heel veel op de manier waarop de moderne industriële maatschappij de planeet aan het vernielen is in haar zucht naar weelde en schatten waarvan ze nauwelijks weet wat ze ermee aan moet.

Toen het symbool van de draak zich eenmaal had aangediend verscheen het symbool voor de andere kant vrijwel vanzelf. Er is nog een ander vuurdier in de mythologie, maar dit dier gebruikt vuur niet als een wapen, maar als een middel voor regeneratie en vernieuwing. De fenix is, in veel tradities, een langlevende, zachtmoedige, nobele vogel die niemand kwaad doet, vaak een brenger van voorspoed is, en die – wanneer zij het einde van haar natuurlijke leven bereikt – een brandstapel voor zichzelf bouwt en zichzelf aan het vuur overgeeft om geheel vernieuwd uit de as op te rijzen, klaar voor een nieuw, lang, vredig, en vruchtbaar leven. Mij leek er geen beter symbool om tegenover de totaal zelfzuchtige en vernietigend vuur spuwende draak te zetten dan de zachtaardige, vredelievende, en zelf-opofferende fenix, die het vuur gebruikt voor transformatie, in plaats van voor vernietiging.

Ik was best tevreden dat ik deze mooie tegenstelling van twee veelzeggende en bekende symbolen uit de Westerse mythologie gevonden had. En het klonk ook goed als titel: De Draak en de Fenix – met associaties, wellicht, aan een strijd tussen tegengestelde principes, een botsing van ideeën, of misschien gewoon twee heel verschillende wezens die het tegen elkaar op moeten nemen.

Het mooie van symbolen is natuurlijk ook dat het iedereen volmaakt vrij staat hun eigen beelden te vormen over hun werkelijke betekenis, gebaseerd op hun eigen persoonlijke kennis van en ervaring met deze symbolen in hun leven.

Maar toen, een klein jaar later, was ik op bezoek in Hong Kong en het vasteland van China. Dat bezoek herinnerde me aan iets dat ik ooit wel wist, maar blijkbaar compleet vergeten was, namelijk dat de Chinezen ook draken in hun mythologie hebben. Maar dat, in tegenstelling tot die van ons, hun draken voornamelijk gezien worden als weldoeners, en als beschermers van de mensheid. Geboeid door deze totaal andere opvatting over de aard van de draak ging ik op zoek naar afbeeldingen van draken in kunst- en antiek winkels, in de hoop een paar mooie plaatjes te vinden voor de omslag van het boek. En toen, al zoekende tussen afbeeldingen, hout- en steengravures van allerlei mythische wezens deed ik een voor mij onverwachte ontdekking: niet alleen heeft de Chinese mythologie een goedaardig draak, ze heeft ook een even goedaardige fenix, en de twee worden vaak afgebeeld als liefdespaar!

Inderdaad. In de Chinese mythologie zijn de draak en de fenix gelukkig getrouwd, als een symbool voor de balans tussen de mannelijke (draak) en vrouwelijke (fenix) elementen in de wereld. Hoewel ze tegenover elkaar worden afgebeeld, zijn ze geen vijanden van elkaar, of alternatieven, maar juist noodzakelijke tegenpolen, complementaire principes die alleen een geheel kunnen vormen als ze in harmonie en balans bij elkaar gebracht worden.

Dit was voor mij een prachtige ontdekking. Ik was op zich niet ontevreden met de tegenstelling tussen de vernielende draak en de transformerende fenix, maar zoals ik het door mijn Westerse bril zag waren de twee in een strijd gewikkeld waarin er maar één overwinnaar kan zijn. Ik stond uiteraard aan de kant van de fenix, omdat ik vind dat de draken-mentaliteit meer kwaad dan goed doet in de wereld. Maar het idee dat het een of/of keuze zou moeten zijn, met ofwel de draak ofwel de fenix als overwinnaar, zat me toch niet helemaal lekker. Ik vind het Chinese huwelijk tussen de draak en de fenix eigenlijk een veel beter beeld. In plaats van een gevecht hebben we nu een balans tussen complementaire krachten: een harmonische oplossing, in plaats van een gewelddadig conflict. Het is het samenkomen van donker en licht, vernietiging en transformatie, Oost en West, mannelijk en vrouwelijk, …

Door de Chinese overtonen toe te voegen aan de symboliek heb ik het gevoel dat de titel van mijn blog/boek nog veel beter aansluit bij mijn speurtocht: het vinden van een positieve oplossing voor de destructieve situatie waarin we ons momenteel bevinden. En dat brengt ons dan weer terug bij de macht van de symbolen: ik ontdekte de draak en de fenix dankzij mijn eigen ervaring met de Westerse mythologie, en dat gaf ze betekenis; maar door de rijke schakeringen van de Oosterse mythologie daar aan toe te voegen worden dezelfde symbolen een nog veel diepere bron van wijsheid en begrip dan ik er oorspronkelijk in waarnam. Het is een vorm van alchemie: goud maken uit gewone grondstoffen.

Zonder de wereld te hoeven vernietigen.

Terwijl we denken de wereld te ervaren zijn we haar tegelijkertijd aan het interpreteren.

Pure ervaring is het ondergaan van datgene wat zich voordoet: zonder interpretatie, categorisatie, of verwachting. Vertellen is het verwerken van die ervaring en het betekenis geven door het een plek te geven in relatie tot bestaande structuren in onze geest.

Omdat we maar zelden, of nooit, onze interne monoloog stopzetten wanneer we met de wereld in contact zijn is wat wij ‘ervaring’ noemen niet de ervaring zelf, maar de vertelde versie daarvan. Tegen de tijd dat wij ons bewust worden van wat er plaatsvind is onze ‘ervaring’ al vervormd door onze verwachtingen, en gelabeled, structuur gegeven, ingevuld, en uitgelegd, …

Omdat de aard van het vertellen strikt sequentieel is, en zich beperkt tot datgene dat past in onze mentale structuren en raamwerken, kan onze interne monoloog slechts een verarmde versie zijn van de totale ervaring die zich aan ons voordeed. Het presenteert zaken in volgorde die zich misschien wel tegelijkertijd afspeelden, of in een andere volgorde, of zonder enig verband; het laat dingen weg die niet passen in de bestaande structuren, of vervormt ze zodat ze toch lijken te passen. Deze constante vertelling levert ons een geordende versie op van het Universum waarin we leven. Het stelt ons gerust door ons het gevoel te geven dat we de wereld een beetje onder controle hebben: we hebben het gevoel dat we gebeurtenissen begrijpen, of tenminste hun oorzaak en gevolgen en hun volgorde; we hebben het gevoel dat we met enige waarschijnlijkheid kunnen voorspellen wat het vervolg zal zijn; en we hebben het gevoel dat we de toekomst kunnen besturen door onze handelingen af te stemmen op ons begrip van de situatie.

Om eerlijk te zijn, voor veel aspecten van onze dagelijkse realiteit is dit gevoel niet eens zo misplaatst. Veel aspecten van ons dagelijks leven zijn gestructureerd genoeg om enigzins begrijpelijk, voorspelbaar, en grijpbaar te zijn. Dit geldt vooral voor de sociale aspecten van ons leven, die gevormd worden door de collectieve vertellingen waar we allemaal aan meedoen.

Maar het is gedoemd te falen voor de meer complexe aspecten: de chaotische, ongebonden, ongestructureerde, onclassificeerbare wijdere werkelijkheid waar wij slechts een gefilterde versie van waarnemen.

En dat brengt me op het centrale thema van deze blog: dat onze maatschappij bijna volledig een vertelde realiteit is: een fictieve en zwaar gefilterde versie van de werkelijkheid die zich buiten onze gesocialiseerde geest bevindt. Als dat inderdaad waar is, volgt daaruit dat we onze maatschappij kunnen veranderen simpelweg door de collectieve vertelling te veranderen die haar op gang houdt. Verander de vertelling, verander de geschiedenis. Zo simpel is het.

Is dat zo?

Het probleem met de collectieve vertelling die we de maatschappij noemen is dat deze erg weerbaar en weerbarstig is ten opzichte van doelgerichte veranderingen. Zeker, onze vertelling evolueert voortdurend, en past zich aan aan krachten binnen en buiten het vertelde raamwerk. Maar het lijkt dat te doen zonder dat wij mensen daar veel richting aan kunnen geven. Wij leven ons leven binnen de vertelde constructie en passen ons wereldbeeld aan aan de vertelling, niet andersom. Zelfs mensen die in opstand komen tegen de huidige vertelling lijken gedoemd te zijn dezelfde structuren en raamwerken te gebruiken waar ze tegen in opstand proberen te komen. Je zou zelfs kunnen zeggen dat ze – door zich ertegen te verzetten – de vertelling legitimeren, en laten zien dat ze echt is. Niemand zou tenslotte vechten tegen denkbeeldige draken, nietwaar?

Onze sociale vertelling is tegelijkertijd realiteit en fictief, lijkt het. Fictief omdat het alleen bestaat in de collectieve geest van de mensen die er aan meedoen; het is een mentale constructie, een fictieve vertelling de wij allemaal gebruiken om de wereld te interpreteren, en om ons de mechanismes en sturing te geven die we lijken nodig te hebben om als samenleving te kunnen functioneren. Realiteit omdat deze vertelling diepe, vergaande konsekwenties heeft voor de wereld waarin we leven. Door onze handelingen, verwachtingen, en dromen vorm te geven; door te bepalen hoe wij de wereld interpreteren; door onze aandacht en energie te sturen; door onze beslissingen te leiden en te beperken. Onze collectieve vertelling stuurt ons en laat ons een fysieke realiteit creeren die overeenkomt (zo dicht als mogelijk is) met de fictieve realiteit. Niet bewust, maar door het simpele feit dat de fictie het raamwerk is dat onze gedachten en handelingen informeert, vorm geeft, en aanstuurt.

Ik geloof dat hoe groter de kloof tussen de collectieve vertelling en de fysieke realiteit waarin deze bestaat, hoe meer wrijving er onstaat wanneer wij proberen de fysieke realiteit naar het beeld van de fictie te vervormen. Die wrijving – zoals alle wrijving – produceert weerstand, warmte, en afval. Weerstand als een maat voor hoeveel energie er nodig is om van richting of snelheid te veranderen. Warmte als een maat voor ongemak, ontevredenheid, en onrust die voortkomt uit ons onderbewuste gevoel dat de dingen niet kloppen, dat we wereld niet precies is zoals zij zou moeten zijn. En afval als een maat voor de bijproducten van ons falen beide realiteiten precies op elkaar af te stemmen: de mensen die buiten de boot vallen; de ongelijkheid van kansen en bezittingen; de ontheemden; de gediscrimineerden; de vluchtelingen; de ongewensten; …

Op die manier gemeten, lijkt mij zo, doen we het op dit moment niet fantastisch. Als ik kijk daar de schade die het millieu aandoen, de toenemende inkomens-ongelijkheid, de fragmentatie en polarisering die we in de wereld zien, dan denk ik persoonlijk dat onze collectieve vertelling vrij ver is afgedwaald van waar deze zou moeten zijn. In mijn duistere momenten betrap ik me op de gedachte dat we een gezamenlijke nachtmerrie hebben geschapen waar we maar moeilijk uit lijken te kunnen ontwaken.

Ik wil niet suggereren dat de mensheid op moet houden met het vertellings-proces. Dat is hoogstwaarschijnlijk onmogelijk voor ons: het is de basis van ons vermogen om met de wereld om te kunnen te gaan. Maar ik suggereer wel dat het hoog tijd is dat we onze collectieve vertelling die we in de afgelopen eeuwen hebben opgebouwd eens goed onder de loupe nemen, en gezamenlijk proberen deze bewust, en doelgericht, in een nieuwe richting te duwen. Kijkend naar de wereld is ons verhaal altijd een mengelmoes geweest: goed voor sommigen, minder goed voor anderen; oorlog werd gevoerd, vrede werd gesloten; beschavingen kwamen en gingen. Maar in het algemeen was de schade die door de kloof tussen fictie en werkelijkheid veroorzaakt werd vrij lokaal van karakter en in gevolgen. Zelfs als hele beschavingen ten onder gingen waren de gevolgen beperkt in plaats en omvang, zodat de rest van de planeet er geen last van had, of genoeg veerkracht had om de schade op te vangen en zich te herstellen.

Nu, voor de eerste keer in de bekende geschiedenis (als het al eerder is voorgekomen, en daarna volkomen is ingestort, weten we daar tenslotte niets meer van) hebben wij een wereld-omvattende maatschappij gecreeerd, met een collectieve vertelling die ons allemaal verbindt en gebonden houdt. Deze vertelling heeft ons verbazingwekkende technische wonderen opgelevert, onvoorstelbare rijkdom, en een lawine aan wetenschappelijke ontdekkingen. Maar tegelijkertijd verarmt deze vertelling onze fysieke realiteit met toenemende snelheid. Onze planeet is niet in staat dit niveau van beschadiging te absorberen, en is niet opgewassen tegen het gat dat er is tussen wat wij geloven, en wat dat geloof ons laat doen en laat stukmaken. Als wij niet snel een nieuwe vertelling vinden kon dat wel eens onze ondergang zijn: de planeet kan ons niet onderhouden, en we zullen verdwijnen, zoals zovele beschavingen voor ons. Alleen zal het ditmaal een wereldwijde ondergang zijn, die wellicht de hele mensheid zal uitroeien, of zal terugwerpen naar een toestand die primitiever en zwaarder zal zijn dan we in lange, lange tijd hebben meegemaakt. Het is misschien zelfs desastreus genoeg om het leven op de hele planeet te bedreigen – zoveel invloed lijken wij te hebben.

Laten we daarom deze op hol geslagen machine stoppen, voor hij de hele wereld verplettert. Laten we de vertelling veranderen die hem aanstuurt en voortjaagt. Laten we een nieuwe fictie vinden. Een vertelling waarin we alles wat we geleerd, ervaren, en geobserveerd hebben in geheel nieuwe structuren en raamwerken vervatten, om zo ons toekomstig handelen in betere banen te leiden. Laat ons een vertelling vinden dat leidt naar een betere balans tussen ons en onze fysieke werkelijkheid.

En laat ons dat NU doen, voor er eentje aan ons wordt opgedrongen die nog erger is, of voor de mogelijkheid om uberhaupt een collectieve vertelling te hebben definitief van ons wordt afgenomen.